Dit bericht gaat over hoofdstuk acht van Dierickx 'Religie en organisatie'.
Religieuze groepsvorming
De religieuze ervaring en cultuur willen altijd meegedeeld worden. Deze communicatie leidt eerst tot netwerk- en daarna tot groepsvorming. Religie heeft behoefte aan een 'plausibiliteitsstructuur' die ze vindt in de interactie en in de cultuur van een groep. Leden kunnen hun leiders ook niet meteen vertrouwen. Ten slotte kan er zich een uitgezuiverde culturele traditie vormen.
Religieuze organisatie: kerk en sekte
Het verschil tussen een kerk en sekte is afhankelijk van de houding die ze tegenover hun sociale omgeving aannemen. Dit kan gaan van aanvaarding naar verwerping. Er is een interne en externe doelstelling. De sekte legt nadruk op de vorming van een eigen cultuur die uitmunt door strakke orthodoxie en door een ethiek die radicaal geprofileerd is en alle levensdomeinen van de leden bestrijkt. Ze bevordert een spontane eredienst met een gelijkwaardige deelneming van alle leden, een organisatiestructuur zonder veel centralisatie en een hiërarchie zonder veel formele regels. De kerk gedoogt een soepele doctrine en een gematigde ethiek met begrip voor de eigen logica van profane levensdomeinen. Ze stuurt ook aan op een formele en geritualiseerde eredienst, op een geprofessionaliseerd priesterschap en op een hiërarchische organisatiestructuur.
Qua externe doelstelling staat de sekte vijandig tegenover de bestaande samenleving, rekruteert ze vooral uit de lagere en onterfde groeperingen in de samenleving en handhaaft ze exclusieve en strenge toelatingsvereisten. De ecclesia adapteert zich aan de bestaande samenleving en zoekt daarin werkzaam te zijn. Ze hanteren een toegeeflijk rekruteringsmechanisme waardoor ze open staat voor allen. Ten slotte trekt ze vooral de hogere en middenklassen aan.
Een denominatie is een religieuze organisatie met een eerder zwakke interne centralisatie en tamelijk lage spanning met de wereldse omgeving. Er kan een onderscheid gemaakt worden via 'open' en 'gesloten' religieus netwerk. Er is een ontwikkeling van een sekte naar een ecclesia. Het charisma maakt plaats voor routine. Er is een oorspronkelijke intensiteit, daarna lauwheid en ten slotte een hoge en lage spanning met de omgeving. Alle sekten zijn echter verschillend en zijn niet aan hetzelfde proces van routinisering onderhevig. De feitelijke gestalten van religieuze groeperingen worden ook bepaald door hun maatschappelijke situatie. De invloed van het charisma van de stichter moet ook gerelativeerd worden. Bekering tot sekten was niet alleen voor sociale promotie. Vervolgens zijn de sektaire en ecclesiale organisatietypes niet altijd tegengesteld aan elkaar. Een ecclesia kan zowel sektaire als niet-sektaire bewegingen herbergen. De overlevingskracht van een ecclesia is te danken aan haar intern pluralisme.
Religieuze organisaties en hun problemen
Religieuze organisaties: centralisering en hiërarchisering
Normatieve organisaties
De benadering van de religieuze organisaties begint bij de beschrijving en verklaring van hun organisatievorm. De tendens naar centralisering en hiërarchisering kwam pas tot ontplooiing in de vierde eeuw. Religieuze organisaties zijn van het normatieve type.
Religieuze organisaties: theologische overwegingen
De religieuze organisatie stelt zekere voorwaarden inzake werving en vorming. De ecclesia's zijn minder streng bij de werving van leden dan sekten. Er wordt in de ecclesia's ook een onderscheid gemaakt tussen gevormden en vormelingen. De christelijke religie is een religie met een algemeen erkende charismatische stichter. Dit laat de vorming van een klerikale elite toe. De religieuze traditie van de islam heeft een charismatische stichter, maar de hiërarchische en gecentraliseerde organisatiestructuur is hier nooit tot ontplooiing gekomen. Dit komt doordat de stichter minder belang had dan het boek. Religieuze tradities die steunen op een heilig boek en een tendens naar fundamentalisme vertonen voelen geen behoefte aan een hiërarchisch en gecentraliseerd gezag.
De christelijke kerkgemeenschap heeft geen democratische gezagsstructuur, omdat ze trouw willen blijven aan de persoon van de charismatische stichter. Er is wel een gejuridiseerde gezagsstructuur aanwezig. Er zijn nauwkeurige procedures om tot een oordeel te komen. De relatie tussen het gezag en 'het gelovige volk' is wederkerig. De traditie is ook onderhevig aan ontwikkeling.
In de christelijke religie is de religieuze elite geneigd zich af te scheiden van de andere sociale elites. Als een religie geklerikaliseerd is, is ze beter gewapend tegen de wisselvalligheden van de lokale invloeden en machtsverhoudingen. De centralistische en hiërarchische structuur maakt het mogelijk meer universeel te zijn en tegen lokale eigenaardigheden in te gaan. De katholieke ecclesia is zo sterk gecentraliseerd en gehiërarchiseerd door haar open werving en permanente vorming, haar charismatische oorsprong en haar eschatologische theologie. De clerus functioneert als een organisationele elite. De ecclesia was oorspronkelijk niet sterk gecentraliseerd. Er was enkel een noodzaak van horizontale netwerkvorming. Er was geen centraal gezag mogelijk, omdat de verbindingen tussen de kerkelijke centra en de lokale kerkgemeenschappen moeilijk waren.
Religieuze organisaties: pragmatische overwegingen
Er waren pragmatische redenen van organisatorische aard om tot de vorming van een hiërarchie over te gaan. Doordat bisschoppen aanvankelijk gekozen werden door de lokale gemeenschap konden lokale vorsten zich ermee bemoeien. Conflicten scheppen ook de noodzaak van centralisering en hiërarchisering. Centralisatie werd aangedreven door een vrees voor allerlei bedreigende ontwikkelingen. Verder stonden de voorstanders van de suprematie van de paus tegen de conciliaristen. Het gezag van de paus en van het Vaticaan is in de laatste eeuwen sterk toegenomen door een verbetering van de communicatie van en naar het centrum van de ecclesia. Anderzijds is de mogelijkheid van de Vaticaanse ambtenaren om de instromende informatie te benutten ten behoeve van een gecentraliseerde gezagsuitoefening eerder beperkt.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten